در ادامه بحثهای گذشته در باره مفهوم قربانی و خاستگاه آن  به بررسی این مفهوم در دین یهودو سپس، در مجالی اندک، در  مسیحیت خواهیم پرداخت

دین یهودیت

دین یهود را به حق می توان سرامد شرایع الهی در اجرای آداب و رسوم دینی، به خصوص سنت قربانی، دانست . این سنت نزد قوم عبری یکی از عبادات مهم به شمار می رفت . آداب و رسوم قربانی در کتب مذهبی یهود، در فصل قداشیم (مقدسات) مطرح است; زیرا قربانی برای یهود در شمار مقدس ترین خدمات به شمار می رفته، پیروان یهود طی مناسکی ویژه، برای توبه و اعتراف و تقدیس و کفاره و شکر، به انجام قربانی های خونی و غیرخونی، در مذبح های خصوصی یا در معبدهای کوچک بالای تپه ها مبادرت می ورزیدند .

انواع قربانی در دین یهود: در آیین یهود، قربانی را به اعتبارات گوناگون تقسیم کرده اند . جیمز هاکس، مؤلف و مترجم امریکایی قاموس کتاب مقدس، قربانی های دین یهود را عبارت دانسته است از: قربانی های سوزاندنی ها، پیش کش ها، جنباندنی ها، افراشتنی ها، قربانی های سلامتی و قربانی های خطا و گناه .

قربانی های سوزاندنی برای کفاره گناهان بود که می بایست نرینه بی عیب گاو و یا گوسفندان را در نهایت رغبت و میل قربانی کنند .

یهودیان به این نوع قربانی «اولاه » به معنای آنچه بالا می رود گویند; زیرا با سوختن آن، دودش به مشام یهوه می رسد . آن ها به دود قربانی «رئاح نیخوآخ » یا «رایحه آرامش بخش » می گویند .

پیش کشی ها که شامل آرد و روغن و زیتون و کندر بود که قدری از آرد و روغن و تمام کندر را بر قربان گاه گذارده، می افروختند .

جنباندنی ها نوبر محصولات زمینی بود که در عید «فصح » تقدیم یهوه می شد .

هدیه افراشتن که از محصولات بعد از درو بود .

قربانی سلامتی برای تقدیس خداوند بود که می بایست از حیوانات و محصولات کشاورزی تقدیم می شد .

قربانی های خطا و گناه، که برای کفاره به عمل می آمد و به جا آوردن آن برای زدودن گناه شخصی یا غیرعمدی، به عهده کاهن بود; شخص خطاکاری دست خود را بر سر بزی می گذارد، به گناه خود اعتراف می نمود، آن گاه حیوان را به دست کسی داده، آن را در دشت برده، قربانی می کرد .

از دیگر تقسیم بندی هایی که برخی از محققان، از قربانی یهودی نموده اند، تقسیم قربانی ها به قربانی خونی و غیرخونی است  که اصطلاحا بدان «مینهاه ،(Minhah) «می گفتند . این اصطلاح از زمان حزقیل -(HEZKIEL) یعنی قرن ششم ق . م - صرفا به هدایای حبوبات اطلاق گردید .  طبق این تقسیم بندی، قربانی خونی شامل حیوانات اهلی مانند گاو و گوسفند و کبوتر می شد و قربانی غیرخونی از نوبر میوه های فصل و شراب و زیتون و آرد تشکیل می گردید .  نزد کنعانیان نیز قربانی انواع گوناگونی داشت . از آن جا که برخی از اسباط یهود، که به زندگانی کشاورزی و فلاحتی پرداخته بودند، متاثر از قربانی های کنعانی گشتند، از این رو، ذکر آن موارد در این جابی مناسبت ندارد . نزد کنعانیان، دو نوع قربانی متداول بود: یکی عبارت بود از اهدای هدایا مانند نوبر گله ها  و نوبر میوه ها; و دیگری مراسم «عشاء ربانی » (COMMUNION)

همان گونه که از تقسیم بندی پیشین برمی آید، می توان دریافت که قوم یهود نیز همچون بسیاری از اقوام و ادیان دیگر به پیش کش های گیاهی، جانوری و انسانی به درگاه یهوه عقیده داشتند . اینک تفصیل برخی از آن:

الف . قربانی گاو سرخ: از دیگر قربانی های مهم نزد یهود، قربانی گاو به درگاه یهوه بود . در سفر «اعداد» ، مشخصاتی برای گاو موردنظر ذکر گشته; در آن جا آمده است: «به بنی اسرائیل بگو که گاو سرخ پاک، که در آن عیب نباشد و یوغ بر گردنش نیامده باشد، نزد تو بیاورند .» مراسم قربانی این حیوان از این قرار است که پس از ذبح گاو در محلی بیرون از معبد، کاهن انگشت خود را در خون قربانی فرو می کرد و آن را هفت مرتبه به سوی پیشگاه خیمه اجتماع می پاشید . پس از این مرحله، پوست و گوشت و و با آب مخلوط می گردد و در جای پاک نگه داری می شد تا جماعت بنی اسرائیل از آن به عنوان آب تنزیه برای تطهیر استفاده کنند . این نوع قربانی زمانی صورت می پذیرفت که کسی در خیمه گاه یا بیرون از آن می مرد . در این مواقع، هر که مرده آدمی را لمس کرده بود، به مدت هفت روز نجس می شد و برای تطهیر، لازم بود خود را با آب تنزیه بشوید .

ب . قربانی های انسانی: در تاریخ قوم بنی اسرائیل، علاوه بر قربانی های حیوانی و محصولات زمینی، از قربانی انسانی نیز نشان هایی در دست است . در این باره، برخی از محققان یهودشناس برآن شدند تا با توجیهاتی، اصل مساله قربانی انسانی در دین یهود را منتفی بدانند . پروفسور مارتین بوبر (MARTINBUBER ; 1878 - 19678 ، یکی از یهودیان سرشناس در این باره، معتقد است: «مقصود از هدیه فرزند اول، نذر کردن برای خدمت به یهوه بوده است، نه قربانی آن .» ایسفلدت ( و دینگ گرین (Ding Greene) از دیگر یهودشناسانی هستند که برخلاف نظریه بوبر، معتقدند که قربانی نخست از فرزندان، خود از شعایر دین یهود بوده است . ایسفلدت توضیح دیگری را نیز بر مطلب مزبور می افزاید . او می گوید: «قربانی نخست زاده وظیفه یهوه پرستان پیش از تبعید به بابل بوده است و پس از تبعید، در دین یهود، این شعایر ممنوع گردیده است .»

علاوه بر قربانی نخست زادگان، ایسفلدت روایات دیگری را نیز یادآور می شود که بیانگر رواج قربانی انسانی در میان قوم بنی اسرائیل است . روایت حضرت ابراهیم علیه السلام و فرمان قربانی اسحق، آن دسته از محققان را که به رواج رسم قربانی انسانی میان قوم بنی اسرائیل قایلند، یاری می رساند تا بر ادعای خویش شاهدی آورده باشند . داستان ذبح اسحق از آیین یهود، داستانی آشناست . داستان از این قرار است که خداوند حضرت ابراهیم علیه السلام را فرمان داد تا فرزندش اسحق را قربانی کند . حضرت ابراهیم نیز علی رغم علاقه وافر به پسر، به فرمان خداوند سرتسلیم فرود آورد و آماده قربانی شد . در آخرین لحظات و به هنگام شروغ ذبح، گوسفندی نزد ابراهیم حاضر شد تا جانشین قربانی اسحق گردد .

با توجه به روایت مزبور، برخی بر آن شدند که رسم قربانی انسانی میان اجداد بنی اسرائیل، رسمی شایع و متداول بوده و بعید نیست که این رسم در نسل های بعد نیز از جمله نزد قوم یهود، هم چنان متداول و رایج باشد .

روایت دیگری هست که مؤید رواج رسم قربانی در میان قوم یهود به حساب می آید . روایت از این قرار است که یفتاح از قضات بنی اسرائیل و رئیس قوم یهود بود . وی در جنگی که میان اسرائیلیان با طایفه بنی عمون رخ داد، برای پیروزی بر دشمن، نذری کرد که اگر بر دشمن فایق آیند، هنگام بازگشت، اولین کسی را که از خانه به استقبال او آید، قربانی یهوه سازد و در آتش بسوزاند . پس از پیروزی بر دشمن و بازگشت به خانه، نخستین مستقبل وی، یگانه دخترش بود که با دف و رقص بیرون آمد . یفتاح پس از آن که به دخترش دو ماه فرصت داد تا به بیرون شهر رفته و با حزن و اندوه به اتفاق دوستانش به سر برد، به وفای نذر خویش پرداخت . از آن به بعد، دختران اسرائیل سالی چهار روز از برای یفتاح ماتم می گیرند .

درباره روایت یفتاح، مفسران عهد عتیق تفاسیر متعدد ذکر کرده اند; از آن جمله است که برخی گفته اند: مقصود یفتاح از جمله «هرچه به استقبال من از در خانه ام بیرون آید، از آن خداوند خواهد بود و آن را برای قربانی سوختنی خواهم گذرانید» آن است که «هر که از برای ملاقات وی بیرون آید، وقف خدمت خداوند خواهد بود و اگر از حیوانات باشد، آن را قربانی سوختنی خواهد نمود . » ایرادی که محققان بر توجیه مزبور گرفته اند آن است: در تمامی نسخه ها، حرف عطف «واو» آمده و در هیچ یک از آن ها، حرف «با» نیامده است و این بدین معناست که هرچه و هر که اول بار به استقبال من آید، آن را قربانی سوختنی خواهم کرد . عده ای برآنند که قربانی سوختنی را باید به معنای روحانی تفسیر کرد . در پاسخ، این گونه تفاسیر را مخالف تفسیر لغوی آن دانسته اند .

عده ای دیگر برآنند که یفتاح نذر نمود دخترش همواره بکر بماند . مفسران یهودی این تفسیر را نیز ناپسند می دانند; زیرا به قول آن ها، اولا، نذر عدم تزویج از جمله عادات عبرانیان نبوده و این امر در نظر ایشان فخر نبوده است . علاوه بر این، عدم تزویج در عهد عتیق، همچون مصیبتی برای دوشیزگان تلقی شده است . ثانیا، یفتاح در زمان خود، شخصی نبود که مقتدای قوم واقع گردد . ثالثا، اندوه یفتاح دلالت بر صحت تفسیر و صحت مطلب می نماید . رابعا، دختر یفتاح پیش از نذر، دوشیزه بود، اگر فرض مزبور را بپذیریم، حزن دوماهه او را کفایت نمی کرد، بلکه گفته می شد که تمام عمر از برای بدبختی مغموم بود . خامسا واضح است که پس از آن دو ماه، دیگر ذکری از دختر یفتاح شنیده نشده و دختران اسرائیل از آن به بعد، سالی چهار روز از برای وی می گریند .

جای گزین های قربانی در میان یهودیان: پس از خرابی معبد اورشلیم، تغییر شگرفی در زندگی مذهبی یهودیان به وجود آمد . در این زمان، یهودیان که دیگر قادر نبودند در معبد و قربان گاه به عبادت و اهدای پیش کش هایشان بپردازند، تلاش کردند تا به شیوه های دیرین، سنن و آداب دیرین خویش، به خصوص رسم قربانی را حفظ کنند . اولین گام آنان در این راه، پرداختن به نمازهای مضاعف و دیگری رسم قربانی در تورات با صدای بلند بود . در این هنگام، یهودیان داستان اسحق را و فرمان ذبحش از جانب خداوند و جایگزینی گوسفندی را در آخرین لحظات به جای وی، بیش از هر چیز تلاوت می کردند . تلاوت این داستان، به ویژه در روز دوم از سال جدید، بیش از هر چیز متداول بود . این داستان با افسانه هایی از خاخام ها مزین شده است . خاخام ها سخنی از حضرت ابراهیم نقل می کنند که پس از پذیرش قربانی حیوان، گفت: اگر مردم دیگر نتوانند چنان قربانی هایی بیاورند، چه خواهد شد؟ و در جواب، خداوند گفت: «بگذار تا آنان، آن را در برابر من بخوانند، آن گاه قربانی بر عهده من خواهد بود .» در تلمود، این گونه اظهارات، که بیانگر جای گزینی دعا، به ویژه دعاهای مربوط به قربانی، به جای خود قربانی هستند، مکرر تکرار شده است .

«صدقه دادن » از دیگر جای گزین های قربانی میان یهودیان به شمار می رفت; تا آن جا که در فصولی از در این باره گفته شده: خدمت به همنوع ، محبوب تر از قربانی دادن است .

«روزه گرفتن » نیز از دیگر عباداتی است که یهودیان آن را در عوض قربانی انجام می دادند . آن ها با روزه گرفتن در واقع، به قربانی جسم خود می پرداختند تا با ریاضت و ابراز فروتنی در برابر خداوند، از او بخواهند این کار را به عنوان کفاره ای در برابر گناهان بپذیرد و یا آن که شیطان را از آنان دور سازد .

در تلمود، موارد متعددی را می توان یافت که طی آن، فرد چند روزی از سال و گاه تمام سال را روزه می گرفت تا بدین وسیله، از خدا طلب حاجت نماید . رابی شادول (RABBI SADOL) به مدت چند سال روزه گرفت تا سرنوشت اورشلیم تغییر یابد . رابی هانینا (RABBI HANINA) برای دفع بدبختی شخصی، مبادرت به روزه گرفتن کرد . یهودیان همچنین از روزه صد و سی ساله حضرت آدم علیه السلام به عنوان کفاره ای در مقابل گناه او یاد می کنند . به اعتقاد یهودیان، با روزه گرفتن و فدیه خویش، می توان لطف و رحمت خداوندی را به دست آورد

«مرگ رئیس کهنه » از موارد دیگری است که به عنوان جای گزین و کفاره گناه محسوب می شود . کسی که مرتکب قتل غیرعمد شده باشد، باید در شهر بماند و تا هنگام مرگ رئیس کهنه در آن جا به سر برد و پس از آن آزاد است بی آن که کسی معترض وی شود، به خانه خود بازگردد . ارتباط بین مرگ کاهن بزرگ و آزادی متهم به قتل را در صورتی می توان توجیه کرد که مرگ رئیس کاهنان را کفاره همه گناهان و گناه کاران زمان وی بدانیم، به نظر می رسد عبارت: «مرگ روحانی بزرگ کفاره است » که در تلمود آمده، مرتبط با همین موضوع باشد .

اعیاد و مراسم قربانی در دین یهود: یکی از اعیادی که یهودیان همه ساله آن را پاس می داشتند، عید «فصح » (پسح) بود . در این عید، که یادگار واقعه خروج یهودیان از مصر و رهایی از قید رقیت مصریان است، یهودیان از سحرگاه پیش از طلوع فجر، گوسفند یا بره ای را تقدیس کرده، آن گاه رئیس معبد آن را ذبح نموده، پس از آن خون ذبیحه را بر روی دروازه خانه های خود می پاشیدند تا یادآور خاطره خروج آن ها از مصر باشد . پس از ذبح حیوان، می بایست تمام ذبیحه به آتش نیاز سرخ می شد و از جوشاندن ذبیحه خودداری می گردند . گوشت حیوان قربانی در این مراسم، یا تماما خورده می شد یا به آتش نیاز افکنده می شد; چندان که چیزی از آن باقی نماند .

یکی دیگر از اعیاد یهودیان، که طی آن مراسم، قربانی به درگاه خدا اهدا می شد، عید «گیپور» یا «روز کفاره » بود . در این روز، یهودیان به قربانی بز یا پرنده ای همچون فاخته یا کبوتر می پرداختند تا کفاره گناهان خویش را پرداخته باشند . مراسم از این قرار است: در روز بزرگ کفاره، آن ها دو بز یا دو پرنده به محراب مقدس می آوردند; یکی از آن ها را می کشتند و دیگری را پس از اعتراف به گناه و مالیدن خون ذبیحه بر سرش و مالیدن خون بر گوش کسی که تطهیر می شود ، در بیابان رها می ساختند .

مذابح یهود: یهودیان در مذبح های خصوصی یا در معبدهای کوچک بالای تپه ها، قربانی های خود را به یهوه تقدیم می کردند . مذابح یهود دارای تشکیلات متنوع داخلی و خارجی بود . از میان آن ها، معبد سلیمان، دارای دو صحن بود: صحن بیرونی و صحن درونی . در صحن داخلی، کاهن قربانی را انجام می داد . در این حیاط مذبحی برای قربانی وجود داشت . علاوه بر این، تشتی برنجی یا حوض هایی مخصوص شستن تکه های قربانی و سایر لوازم در آن جا وجود داشت . اما نمای خارجی معبدهای یهود، غالبا عبارت بود از کومه چهارگوشی از سنگ یا تلی از خاک . اگر یهودیان می خواستند مذبح را از سنگ درست کنند، می بایست آن را از سنگ های نتراشیده بنا کنند; زیرا حجاری و نقاشی در معابد یهود جایز نبود تا مبادا به منزله صور و تماثیل پرستیده شوند . همچنین مذبح می بایست پله نداشته باشد .

مذابح قوم یهود در عبادت خانه هایشان بر دو نوع بود:

مذبح قربانی های سوختنی که مذبح برنجین خوانده می شد;

. مذبح بخور که آن را «مذبح طلایی » نیز می گفتند .

در تاریخ قوم یهود، انبیایی بر ضد انجام این گونه قربانی ها، قیام نمودند و راه اتحاد قوم را به روشنی غیر از آنچه گفته شد، نمودند . در این زمینه، اشعیای نبی علیه السلام در کتاب خود، بنی اسرائیل را ملامت کرده، چنین می گوید: «خداوند می فرماید: این همه قربانی برای چیست؟ من از خون گاو، میش، بره و بز لذت نمی برم و استغاثه های شما را گوش نمی دهم; زیرا دست های شما پرخون است . خود را بشویید و از بدی دست بکشید و پی حق بروید .»

ب . مسیحیت

شیوه نگرش قوم عیسوی به اجرای آداب و رسوم دینی شیوه ای مغایر با یهودیت است . در دین مسیحیت، سنت های دینی به شکلی عرفانی تفسیر و توجیه می گردند . آیین قربانی نیز از جمله سنن رایج در دین یهود است که در مسیحیت، شکلی نمادین و رمزی به خود گرفت . در میان مسیحیان، مظهر قربانی شخصی عیسی علیه السلام است . مسیح با قربانی کردن ارادی خویش، در واقع، گناهان انسان را باز خرید و همین کار موجب رهایی ملت اسرائیل از چنگ اسارت رومیان گردید . این عقیده ای است که در میان مسیحیانی که از نسل یهود بودند، سخت رواج داشت . اما مسیحیان غیریهودی برآنند که این قربانی نوعی «باز خرید عرفانی » است .

مارسیون در تایید این دیدگاه می گوید: «عیسی، خدای نیکوکار، با قربانی خود، کفاره گناهان بشر را می دهد و انسان را از اسارت نجات می دهد» در تاریخ دین مسیح، در باب بازخرید گناهان و قربانی مسیح تفاسیر گوناگونی وجود دارد که در این نوشتار بدان ها پرداخته نمی شود